Kontekst: habilitacja a nowe paradygmaty oceny
W Polsce (i kilku innych krajach Europy Środkowej i Niemiec) habilitacja jest ustawowo zdefiniowanym, dodatkowym stopniem naukowym, który tradycyjnie warunkuje samodzielność badawczą oraz drogę do tytułu profesora. Jej kryteria – liczba recenzowanych publikacji, monografia habilitacyjna, dorobek organizacyjny – odzwierciedlają XIX-wieczny model komunikacji naukowej. Tymczasem otwarta nauka (open science) i towarzyszące jej inicjatywy – Plan S, preprinty, altmetria, dane FAIR – zmieniają nie tylko kanały dystrybucji wyników, lecz także sposoby ich pomiaru i weryfikacji. (coalition-s.org, coara.eu)
Tezy, argumenty i kontrargumenty
| Teza | Argumenty przemawiające za utratą znaczenia habilitacji | Kontrargumenty – dlaczego habilitacja może się utrzymać |
|---|---|---|
| 1. Otwarte repozytoria i preprinty skracają „czas do widzialności” dorobku | – Mechanizm „priority by preprint” nagradza szybkość i transparentność, co osłabia wagę długiego cyklu publikacyjno-recenzyjnego wymaganych monografii.- Europe PMC i narodowe repozytoria (np. uw.edu.pl, ncn.gov.pl) są coraz częściej uwzględniane w raportach grantowych. (PMC) | – Centralne organy awansowe (RDN, uniwersyteckie komisje) nadal nie traktują preprintów jako „osiągnięcia autonomicznego” – zwykle trzeba wskazać ostateczną publikację. |
| 2. Altmetria i „next-generation metrics” oferują bogatszy obraz wpływu | – Porozumienie CoARA (670+ sygnatariuszy, w tym Uniwersytet Warszawski) rekomenduje odchodzenie od JIF i ocenianie pełnego spektrum rezultatów: danych, kodu, wkładu w peer-review. (coara.eu) | – Altmetria bywa łatwa do manipulacji i silnie zależy od dyscypliny. Komisje mogą ją traktować jedynie jako pomocniczy kontekst, nie główny filar decyzji. |
| 3. Funderzy wymuszają otwarty dostęp, a nie habilitację | – Plan S od 2021 r. obliguje beneficjentów do natychmiastowego OA; w przeglądzie 2024 r. podkreślono zamiar rozszerzenia rozliczania otwartości w raportach. (coalition-s.org) | – NCN w grudniu 2024 zachował dystans do przyłączania się do cOAlition S, uznając konieczność „elastycznego podejścia” – sygnał, że finansujący nie rezygnują z wymogów jakościowych kompatybilnych z habilitacją. (Narodowe Centrum Nauki) |
| 4. Ścieżki tenure-track mogą stać się alternatywą | – W Niemczech i Austrii rośnie liczba stanowisk Juniorprofessor z opcją tenure bez habilitacji; podobny model testują polskie uczelnie w ramach IDUB. | – W Polsce habilitacja pozostaje zakotwiczona w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce; projekt zmian z 2024 r. doprecyzowuje procedurę, ale jej nie znosi. |
Trendy regulacyjne (2023-2025)
- UE – Konkluzje Rady z 29 XI 2024 r. wzywają państwa do włączenia otwartej nauki w systemy oceny oraz do „unikania wskaźników dziennikowych jako jedynych kryteriów”. (data.consilium.europa.eu, Science Europe)
- CoARA – aktywne grupy robocze opracowują formaty narracyjnego CV (CVn) z miejscem na preprinty, zasoby danych i wkład w społeczność. (coara.eu)
- Polska – powołany w kwietniu 2025 zespół MEiN ma opracować „nowy model ewaluacji jakości działalności naukowej” z jasną referencją do otwartych praktyk badawczych.
Scenariusz 2030 (akcent spekulatywny)
-
Ewolucja, nie rewolucja – habilitacja pozostanie formalnym krokiem do profesury, ale jej katalog osiągnięć ulegnie poszerzeniu o:
- publikacje OA (z DOAJ-list)
- zarchiwizowane preprinty z recenzją open-peer (e.g. F1000, Research Square)
- udostępnione zbiory danych z DOI i licencją CC-BY
- wkład w oprogramowanie z recenzją (JOSS, OSSR)
- wpływ społeczny potwierdzony politycznymi cytowaniami lub implementacją w standardach.
- Dualne ścieżki karier – instytucje badawcze zaoferują tenure-track z oceną narracyjną równoległą do tradycyjnej habilitacji. Kandydat wybierze drogę zgodną z profilem (akademicko-publikacyjnym vs. interdyscyplinarnym/innowacyjnym).
- Standaryzacja otwartych CV – polski KRASP przyjmie wzorzec CVn CoARA z obowiązkowym polem „Reproducibility & Openness Statement”; brak takiego elementu będzie obniżał ocenę w postępowaniu habilitacyjnym.
Wnioski dla naukowców
- Buduj portfolio otwartego dorobku już dziś: deponuj preprinty, dane i kod w rekomendowanych repozytoriach, dołącz altmetryczne raporty do wniosków.
- Monitoruj prace zespołu MEiN i RDN – nowe rozporządzenie może wprowadzić obowiązkowy OA i opis wkładu do wspólnej publikacji.
- Narracja zamiast listy – ucz się konstruować CV, w którym wyjaśniasz dlaczego dane osiągnięcie jest ważne (coara-style), a nie tylko gdzie zostało opublikowane.
- Nie rezygnuj z habilitacji (na razie) – dopóki ustawa wymaga stopnia dla tytułu profesora, warto traktować ją jako komplementarny „znak jakości”, a nie relikt.
Bottom line: otwarta nauka i alternatywne metryki erozyjnie podkopują dawne kryteria habilitacji, ale przyszłość to raczej transformacja procedury niż jej zanik. Kluczowe będzie to, czy ustawodawca uzna, że „otwartość” sama w sobie świadczy o dojrzałości badawczej – czy nadal potrzebny będzie formalny „sakrament” habilitacji.
