Habilitacja w Polsce uznawana jest za skostniałą i sztywną formę oceniania kompetencji naukowych człowieka. Nie jest ona sitem, które selekcjonuje pod względem wartości. Nie jest świadectwem dojrzałości naukowej. Tytuł doktora habilitowanego, choć pięknie brzmiący i zapewniający uznanie, oznacza w rzeczywistości spełnienie konkretnych, ale niekoniecznie najwłaściwszych wymagań.
Przygotowanie rozprawy dysertacyjnej, zarówno doktorskiej, jak i habilitacyjnej jest przedsięwzięciem nie tylko trudnym, ale i skomplikowanym. Może być również rozpatrywane w kategorii projektu. Wymaga ono posiadania nie tylko zasobu wiedzy, czasu czy środków (materialnych, finansowych). Potrzebne jest głębokie przeświadczenie osoby podejmującej trud napisania rozprawy dysertacyjnej o własnych możliwościach (predyspozycjach) naukowo – badawczych. Inną kwestią jest znajomość obowiązujących uregulowań prawnych i zwyczajowych dotyczących szeroko rozumianej dysertacji, zarówno pod względem organizacyjnym, formalnym, jak i merytorycznym.
Rozprawa habilitacyjna — powinna stanowić znaczny wkład autora w rozwój określonej dyscypliny naukowej lub artystycznej. Rozprawę habilitacyjną może stanowić:
- powstałe po uzyskaniu stopnia doktora dzieło, opublikowane w całości lub zasadniczej części, albo jednotematyczny cykl publikacji;
- zrealizowane oryginalne osiągnięcie projektowe, konstrukcyjne, technologiczne lub artystyczne, jeżeli spełnia wymaganie określone w ustawie;
- część pracy zbiorowej, jeżeli opracowanie wydzielonego zagadnienia jest indywidualnym wkładem osoby ubiegającej się o nadanie stopnia doktora habilitowanego, odpowiadającym wymaganiu określonemu w ustawie.
Rozprawa habilitacyjna powinna być dowodem znacznego wkładu w rozwój dyscypliny naukowej lub artystycznej. Musi zawierać sformułowanie, analizę i w określonych dyscyplinach rozwiązanie nowego problemu naukowego lub artystycznego, ważnego dla rozwoju dyscypliny nauki lub sztuki, bądź rozwiązanie problemu znanego już, lecz dotychczas nie rozstrzygniętego.
Proces przygotowania i oceny rozprawy habilitacyjnej wymaga nie tylko dogłębnej znajomości wybranej dyscypliny, ale także umiejętności krytycznej analizy oraz twórczej syntezy istniejącego dorobku naukowego. Kluczowe znaczenie ma tutaj nie tylko oryginalność podejmowanego zagadnienia, lecz również zdolność do wyznaczenia nowych kierunków badawczych oraz ich właściwej argumentacji na tle literatury światowej. Habilitacja, choć formalnie sformalizowana, stawia przed kandydatem konieczność wykazania się samodzielnością naukową, rozumianą jako kompetencja do inicjowania i realizowania zaawansowanych projektów badawczych, które przekraczają granice dotychczasowych paradygmatów. Warto jednocześnie podkreślić, że ocena rozprawy habilitacyjnej nie powinna ograniczać się jedynie do formalnych kryteriów ustawowych, lecz winna uwzględniać rzeczywisty wpływ pracy na rozwój danej dziedziny oraz jej potencjał do stymulowania dalszych innowacji naukowych.